Endogamie aan het hof van de Medici-groothertogen
Endogamie aan het hof van de Medici-groothertogen
Fig.1 Carlos II (J. Carreño de Miranda, 1680, Prado Madrid).
Endogamie of het trouwen binnen een beperkte genetische groep (familie) is een fenomeen dat in alle tijden voorgekomen is en dat de bedoeling had om het voortbestaan, de sociale status en de economische welstand van een vorstenhuis of aristocratische familie (zoals de Medici) te consolideren. Maar een te nauwe bloedverwantschap verhoogt de kans op medische problemen en genetische aandoeningen zoals een zwakke gezondheid (gevaar voor infecties), misvormingen, miskramen en onvruchtbaarheid. Enkel in uitzonderlijke gevallen (bijvoorbeeld met een specifiek familiaal gen dat de immuniteit verhoogt) kan endogamie als positief beschouwd worden. Endogamie legt de genetische kwetsbaarheden sneller bloot en versterkt de erfelijke kwalen. Uiteraard was ook de graad van verwantschap (volle nicht of achterneef) een belangrijke factor. Karakteriële stoornissen konden het gevolg van erfelijkheid en opvoeding zijn.
Het is echter zeer moeilijk om, gezien de hoge kindersterfte in die tijd, vast te stellen of het niet overleven van de kinderjaren een direct gevolg was van endogamie. Er waren de uitzonderingen, waarbij de enge bloedverwantschap blijkbaar geen invloed gehad heeft op het aantal en de overlevingskansen van de kinderen, maar in het algemeen zal een endogaam huwelijk de zaken niet bevorderd hebben.
Pas als een kind de leeftijd van 7 jaar bereikt had werd het door de oppas daadwerkelijk aan het ouderlijk gezin toegevoegd.
Het wellicht bekendste en meest extreme geval van endogamie is Karel II van Spanje geweest. Hij was fysiek en geestelijk gehandicapt en is in 1700 op zijn 38ste gestorven (zie fig.1). Zijn ouders waren Filips IV en diens 2de vrouw Maria Anna van Oostenrijk. Karels overgrootmoeder Margareta van Oostenrijk was gehuwd met haar achterneef Filips III van Spanje en zij was tevens ook zijn grootmoeder. Zijn andere grootmoeder, Maria Anna van Spanje (de zus van Filips IV van Spanje) was zijn tante en zijn moeder, Maria Anna van Oostenrijk, was ook zijn nicht (zie stambomen 3 & 4)
Karel (Carlos) was de laatste Spaanse Habsburger en na zijn dood brak de Spaanse Successie Oorlog uit (1700-1713).
1) De Medici en de Gonzaga:
Eén van de meest frappante gevallen van endogamie (en infertiliteit) was de enge verwantschap van de Medici met het Huis van Habsburg en de Gonzaga.
Ferdinand I van Habsburg Cosimo I de’ Medici
x Anna van Bohemen x Eleonora van Toledo
____________|__________ _________|____
| | | | | |
Eleonora Max II Karel II Johanna x Francesco I Ferdinando I
x Guglielmo Gonzaga | |
| | |
Vincenzo I Gonzaga x Eleonora de’ Medici
__________________ |___________ |
| | | |
Eleonora Gonzaga Vincenzo II Ferdinando I ² x Caterina de’Medici
x Ferdinand II ² x Isabella Gonzaga
Keizer Ferdinand I en Anna van Bohemen, die allebei een kleinkind van keizer Maximiliaan I van Oostenrijk waren, hadden niet minder dan 15 kinderen waarvan er “slechts” 2 niet ouder zijn geworden dan 1 jaar. Hun zonen Maximiliaan II en Karel II werden respectievelijk keizer en aartshertog van Oostenrijk. Anna van Bohemen stierf in het kraambed van haar jongste dochter Johanna. Die trouwde met groothertog Francesco I van Toscane, de oudste zoon van Cosimo I de’ Medici.
Johanna (van wie gezegd werd dat ze een zwakke gezondheid had) en Francesco, die niet verwant waren, kregen 7 kinderen, waarvan enkel Maria en Eleonora de kinderjaren overleefden.
Johanna’s oudere zus Eleonora was de echtgenote van Guglielmo Gonzaga, de hertog van Mantua. Hun zoon Vincenzo I Gonzaga huwde met zijn volle nicht Eleonora de’ Medici, de oudste dochter van Francesco I de’ Medici en Johanna. Vincenzo en Eleonora hadden 6 kinderen, waarvan één zoontje geen 2 jaar werd, maar van die 5 overlevende kinderen bleven er 3 kinderloos.
Hun dochter Eleonora Gonzaga was de 2de vrouw van keizer Ferdinand II en werd de stiefmoeder van zijn kinderen uit zijn 1ste huwelijk met Maria van Beieren. Haar broer Ferdinando I Gonzaga trouwde dan ook nog eens met zijn nicht Caterina de’ Medici, een dochter van groothertog Ferdinando I van Toscane en het echtpaar bleef zonder kinderen.
Na het kinderloos overlijden in 1627 van Vicenzo II Gonzaga, die met zijn nicht Isabella van Gonzaga getrouwd was, brak de Mantovaanse Successie Oorlog uit.
2) De Medici en de della Rovere:
Een zeer ernstig geval van endogamie was de nauwe verwantschap van groothertog Ferdinando II de’ Medici met zijn vrouw Vittoria della Rovere.
Cosimo I de’ Medici Ferdinand I (keizer)
| |
Ferdinando I de’ Medici Karel II v.Habsburg
groothertog v.Toscane aartshertog v.Oostenrijk
_______|_____________ _____|_________
| | | |
Claudia Cosimo II x Maria Magdalena Ferdinand II
x Federigo della Rovere | keizer
| |
Vittoria della Rovere x Ferdinando II de’ Medici
_____|______________
| |
Cosimo III Francesco Maria
x Marguerite v.Orléans x Eleonora Gonzaga Guastalla
__|___________________________
| | |
Gian Gastone Ferdinando Anna Maria Luisa
Claudia, de jongste dochter van groothertog Ferdinando I de’ Medici was eerst getrouwd met Federigo Ubaldo della Rovere (de hertog van Urbino en de zoon van Francesco Maria II en diens achternicht Livia della Rovere). Federigo stierf aan een epilepsie-aanval en Claudia keerde als 19-jarige weduwe met haar dochtertje Vittoria della Rovere terug naar Firenze. Claudia’s broer groothertog Cosimo II was getrouwd met Maria Magdalena van Habsburg, een zuster van keizer Ferdinand II en van Johanna.
Cosimo II had een zeer zwakke gezondheid en is aan tbc gestorven, maar dat had waarschijnlijk weinig met endogamie te maken. Zijn vader groothertog Ferdinando I was dan wel getrouwd met Cristina van Lorreinen, de kleindochter van Caterina de’ Medici, de koningin van Frankrijk, maar die stamde uit de andere tak van de familie.
De oudste zoon van Cosimo II en Maria Magdalena, Ferdinando II, trouwde met zijn volle nicht Vittoria della Rovere. Tussen de geboorte van hun oudste zoon Cosimo III en Francesco Maria waren er 18 jaar verlopen en of er ondertussen miskramen geweest zijn is niet bekend. Een miskraam werd in de hogere kringen ook zoveel mogelijk geheim gehouden, maar Vittoria had Ferdinando na de geboorte van Cosimo de toegang tot haar slaapkamer ontzegd omwille van zijn homoseksuele voorkeuren.
Cosimo III huwde met Marguerite van Orléans en werd vader van 2 kinderloze homoseksuele zonen, Gastone en Ferdinando, en van een dochter, Anna Maria Luisa die zeer gezond van lichaam en geest was, maar geen kinderen had omdat haar echtgenoot Johan Willem van de Palts Neuburg syfilis had.
Cosimo’s homoseksuele en syfilitische broer Francesco Maria, was (zwaar tegen zijn zin) gehuwd met Eleonora Gonzaga Guastalla en had geen kinderen. Toen Gian Gastone stierf in 1737 kwam het groothertogdom Toscane in handen van het Huis van Lorreinen.
3) De Medici en de Oostenrijkse Habsburgers:
Claudia de’ Medici was na haar 1ste huwelijk met Federigo della Rovere hertrouwd met aartshertog Leopold V van Oostenrijk, de broer van keizer Ferdinand II, van Margareta (de vrouw van Filips III van Spanje) en van Maria Magdalena de echtgenote van Cosimo II. Claudia profileerde zich, na de dood van Leopold, als een bekwame vorstin van Tirol.
Ferdinando I de’ Medici Karel II aartshertog
groothertog v.Toscane aartshertog v.Oostenrijk
____|__________ ______|____
| | | |
Cosimo II Claudia² x Leopoldo V Ferdinand II
| ____________|__ keizer
| | | |
Anna x Ferdinand Karel Leopoldina x Ferdinand III
| x² Maria A.v.Spanje
| |
Claudia Felicitas x Leopold I²
Hun zoon Ferdinand Karel trouwde met Anna de’ Medici, een dochter van Cosimo II en dus de nicht van Claudia. Zij hadden 3 dochters waarvan er één doodgeboren werd en één slechts 13 jaar werd. Claudia Felicitas, de oudste dochter van Ferdinand Karel en Anna de’ Medici trouwde met keizer Leopold I (diens 2de huwelijk), de oudste zoon van keizer Ferdinand III en zijn volle nicht Maria Anna van Spanje (de dochter van Filips III van Spanje en Margareta van Oostenrijk)
Ferdinand III hertrouwde met (Maria) Leopoldina, de zus van Ferdinand Karel. Zij is gestorven in het kraambed toen zij amper 17 was en hun zoontje Karel Jozef is slechts 14 jaar oud geworden.
Claudia Felicitas die zelf stierf op haar 22ste aan tbc (een erfenis van haar grootvader Cosimo?) kreeg 2 dochters die hun 1ste verjaardag niet haalden.
4) De Medici , de Bourbons en de Spaanse Habsburgers:
Maria de’ Medici, de 2de Medici-koningin van Frankrijk, was zo’n beetje te vergelijken met de latere Britse koningin Victoria in haar hoedanigheid als stammoeder van een hele reeks vorstenhuizen.
Ferdinand I (keizer)
_____|_________________
| |
Francesco I de‘ Medici x Johanna Karel II
_________________|__ aartshertog
| | |
Maria Eleonora Margareta
x Henri IV van Bourbon x Filips III v.Spanje
__|_____________________ ____|________
| | | | |
Gaston v.Orléans | Lodewijk XIII x Anna |
x² Marie v.Lorreinen | | |
| Elisabeth x→ Filips IV van Spanje
| | | x² Maria Anna v.Oostenrijk
Marguerite Louise | |
x Cosimo III Maria Theresia x Lodewijk XIV van Frankrijk
Maria de’ Medici was de jongste dochter van groothertog Francesco I van Toscane en Johanna van Oostenrijk. Zij was getrouwd met Henri IV van Navarra, koning van Frankrijk. Maria en Henri waren niet verwant en hadden 6 kinderen, waarvan enkel een zoontje de kinderjaren niet overleefde.
Maar hun dochter Elisabeth (Isabella) werd de echtgenote van Filips IV koning van Spanje, zelf de zoon van Margareta van Oostenrijk en dus haar achterneef. Het koppel had 8 kinderen waarvan enkel Maria Theresia de kinderjaren overleefde. Die laatste trouwde dan nog eens met haar volle neef Lodewijk XIV van Frankrijk. Van hun 6 kinderen haalde enkel Lodewijk (le grand dauphin) de volwassenheid. Zijn zoon werd in 1700 koning Filips V van Spanje
Maria de’ Medici’s oudste zoon Lodewijk XIII werd koning van Frankrijk en trouwde met zijn nicht Anna, de zus van Filips IV van Spanje. Het koppel had enkel 2 zonen: Lodewijk XIV en Filips van Orléans die echter allebei vrij oud geworden zijn.
Gaston van Orléans was de jongste zoon van Maria de’ Medici en zijn dochter Marguerite Louise werd de vrouw van Cosimo III de’ Medici. Maria de’ Medici was dus zowel de grootmoeder van Marguerite Louise van Orléans als de groottante van Cosimo.
Besluit:
Niet alle kinderloze huwelijken, miskramen, mentale of fysieke handicaps en vroegtijdige overlijdens kunnen bestempeld worden als een gevolg van endogamie. Er waren de epidemieën (zoals de pest en typhus), de grote killer-ziektes zoals malaria, de pokken en tuberculose en de zeer grote kindersterfte en men kan enkel maar vaststellen dat de endogamie de negatieve evolutie ongetwijfeld zal versterkt hebben.
Ook bij non-consanguine huwelijken, waren er meestal een paar overlijdens op zeer jonge leeftijd vast te stellen. Maar wanneer de endogame huwelijken zich bleven opvolgen was de kans op kindersterfte in een aristocratische familie zelfs groter dan bij de lagere bevolkingsklassen. Terwijl er huwelijken tussen neven en nichten werden gesloten om een dynastie te redden, zijn die meestal, op korte of lange termijn, ook de oorzaak van hun ondergang geweest.
Het is pas wanneer de meeste epidemieën en besmettelijke ziektes bedwongen waren (in West-Europa) dat men een duidelijker beeld van de impact van endogamie gekregen heeft.
De endogame huwelijken hebben niet altijd een slechte afloop gekend, maar de kans op het doorgeven van erfelijke afwijkingen (zoals de fameuze Habsburgse kin of de bolle ogen van de Medici) werd uiteraard vergroot. Bovendien waren er ook nog de erfelijke ziektes die voor de nodige medische problemen konden zorgen: bij de Medici was dat de uricemie, die van Giovanni di Bicci de’ Medici (van in de 14de eeuw) is doorgegeven tot de laatste groothertog Gian Gastone (18de eeuw). En als men geen gewelddadige dood stierf was er nog altijd syfilis.
Al bij al kan men ook vaststellen dat er ondanks de nauwe bloedverwantschap in bepaalde families toch nog een behoorlijk aantal fysiek en mentaal gezonde figuren verschenen zijn, die hun rol in de geschiedenis gespeeld hebben.
JVL
Endogamy at the Court of the Medici Grand Dukes
Endogamy or marrying within a limited genetic group (family) is a phenomenon that has occurred in all times and that was intended to consolidate the survival, the social status and economic prosperity of a royal house or aristocratic family (such as the Medici). But too close a blood relationship increases the risk of medical problems and genetic disorders such as poor health (risk of infections), malformations, miscarriages and infertility. Only in exceptional cases (for example with a specific familial gene that increases immunity) can endogamy be considered positive. Endogamy exposes the genetic vulnerabilities more quickly and reinforces the hereditary ailments. Of course, the degree of kinship (first cousin or second cousin) was also an important factor. Character disorders could be the result of heredity and education.
However given the high infant mortality rate at that time, it is very difficult to determine whether the failure to survive childhood was a result of endogamy. There were of course the exceptions when the close blood relationship apparently had no influence on the number and the chances of survival of the children but in general an endogamous marriage would not have improved the conditions. Only when a child had reached the age of 7 the nanny could transfer it to its parents.
Perhaps the most famous and extreme case of endogamy was Charles II (Carlos) of Spain. He was physically and mentally handicapped and died in 1700 at the age of 38 (see fig.1). Charles II of Spain was the son of Philip IV and his 2nd wife Maria Anna of Austria. His great-grandmother Margaret was married to her second cousin Philip III and she was also Charles' grandmother. His other grandmother, Maria Anna of Spain (sister of Philip IV of Spain) was his aunt and Maria Anna of Austria, his mother, was also his niece (see genealogy 3 & 4). Charles was the last of the Spanish Habsburg and the cause of the War of the Spanish Succession (1700-1713).
1) De Medici and the Gonzaga:
Perhaps the most famous and extreme case of endogamy was Charles II of Spain. He was physically and mentally handicapped and died in 1700 at the age of 38 (see fig.1).
Charles II of Spain was the son of Philip IV and his 2nd wife Maria Anna of Austria. His great-grandmother Margaret was married to her second cousin Philip III and she was also Charles' grandmother. His other grandmother, Maria Anna of Spain (sister of Philip IV of Spain) was his aunt and, Maria Anna of Austria, his mother was also his niece. His 2 marriages, first to Maria Louisa of Orléans (a daughter of Monsieur Philippe d'Orléans) and then to Maria of the Palatinate of Neuburg, were childless.He was the last Spanish Habsburg and the lack of succession was the cause of the War of the Spanish Succession (1700-1713). His sister Maria Theresa was the 1st wife of Louis XIV. That couple had 6 children, 5 of whom died early (see 6).
1) De Medici and the Gonzaga:
One of the most striking cases of endogamy (and infertility) at the Florentine Medici court was the close relationship of the Medici with the House of Habsburg and the Gonzaga.
Emperor Ferdinand I and Anna of Bohemia who were both grandchildren of Emperor Maximilian I of Austria had no less than 15 children of which only 2 did not live to be older than 1 year. Their sons Maximilian II and Charles II became respectively emperor and archduke of Austria. Anna of Bohemia died in childbirth of her youngest daughter Johanna who married Grand Duke Francesco I of Tuscany, the eldest son of Cosimo I.
Joanna (who was said to be in poor health) and Francesco, who were not related, had 7 children, of whom only Maria and Eleonora survived infancy.
Joanna’s older sister Eleonora was the wife of Guglielmo Gonzaga, Duke of Mantua. Their son Vincenzo I Gonzaga married his first cousin Eleonora de’ Medici, the eldest daughter of Francesco de’ Medici and Joanna. They had 6 children, one of them did not live to be 2 years old, but of the 5 survivors, 3 remained childless.Their daughter Eleonora Gonzaga was the 2nd wife of Emperor Ferdinand II and became the stepmother of his children from his 1st marriage to Maria of Bavaria. Her brother Ferdinando I Gonzaga married his cousin Caterina de’ Medici, a daughter of Grand Duke Ferdinando I of Tuscany and the couple remained without children.
When Vincenzo II Gonzaga, who was married to his cousin Isabella Gonzaga, died childless in 1627, the Succession War of Mantua broke out.
2) The Medici and the della Rovere:
The marriage of Grand Duke Ferdinando II de' Medici with Vittoria della Rovere was a serious case of endogamy,
Claudia, the youngest daughter of Grand Duke Ferdinando I de' Medici, was first married to Federigo Ubaldo della Rovere (the Duke of Urbino and the son of Francesco Maria II and his second cousin Livia della Rovere). Federigo died of an epileptic seizure and Claudia returned to Florence as a 19-year-old widow with her daughter Vittoria della Rovere.
Claudia's brother, Grand Duke Cosimo II, was married to Mary Magdalene of Habsburg, sister of Emperor Ferdinand II and of Johanna (see 2).
Cosimo II was in very poor health and died of tuberculosis, but that probably had little to do with endogamy. His father, Grand Duke Ferdinando I, was married to Cristina of Lorraine, the granddaughter of Caterina de' Medici, Queen of France, but she was descended from the other branch of the family (see 4).
The eldest son of Cosimo II and Mary Magdalene, Ferdinando II, married his first cousin Vittoria della Rovere. Between the birth of their eldest son Cosimo III and Francesco Maria, 18 years had passed and it is not known whether there have been any miscarriages in the meantime. A miscarriage was also kept secret as much as possible in the higher circles, but Vittoria had denied Ferdinando access to her bedroom after Cosimo's birth because of his homosexual preferences.
Cosimo III married Marguerite of Orléans and became the father of 2 childless homosexual sons, Gastone and Ferdinando, and of a daughter, Anna Maria Luisa, who was very healthy in body and mind, but had no children because her husband John William of the Palatinate Neuburg had syphilis.
Cosimo's homosexual and syphilitic brother, Francesco Maria, was married (much against his will) to Eleonora Gonzaga Guastalla and had no children. When Gian Gastone died in 1737 the duchy of Tuscany fell into the hands of the House of Lorraine.
3) The Medici and the Austrian Habsburgs:
Claudia de' Medici was remarried after the death of her 1st husband Federigo della Rovere (see 3) to Archduke Leopold V of Austria, brother of Emperor Ferdinand II and of Mary Magdalene, wife of Cosimo II. After Leopold’s death, Claudia presented herself as a capable monarch of Tyrol.
Their son Ferdinand Charles married Anna de' Medici, a daughter of Cosimo II and therefore Claudia's niece. They had 3 daughters, one of whom was stillborn and one who died when she was 13. Claudia Felicitas, the eldest daughter of Ferdinand Charles and Anna de' Medici, married Leopold I, Holy Roman Emperor, the eldest son of Emperor Ferdinand III and his first cousin Maria Anna, the daughter of Philip III of Spain and Margareta of Austria.
Ferdinand III remarried with (Maria) Leopoldina, the sister of Ferdinand Charles. She died in childbirth when she was barely 17. Her son Carl Joseph died when he was 14 years old.
Claudia Felicitas who died at the age of 22 from tuberculosis (also the cause of death of her grandfather Cosimo) had 2 daughters who did not survived their 1st birthday.
4) The Medici, the Bourbons and the Spanish Habsburgs:
Maria de' Medici, the 2nd Medici queen of France, was more or less comparable to the British Queen Victoria in her position as the matriarch of a whole series of royal houses.
Maria de' Medici was the youngest daughter of Grand Duke Francesco I of Tuscany and Joanna of Austria. She was married to Henry IV of Navarre, King of France. Maria and Henry were not related and had 6 children, of which only one son did not survive childhood.
But their eldest daughter Elisabeth became the wife of Philip IV King of Spain, the son of Margaret of Austria and therefore her nephew. The couple had 8 children, of which only Maria Theresa survived childhood. She married her first cousin Louis XIV of France. Of their 6 children, only Louis (le grand dauphin) reached adulthood. His son became King Philip V of Spain in 1700.
Maria de' Medici's eldest son Louis XIII became king of France and married his cousin Anna, the sister of Philip IV of Spain. The couple had only 2 sons: Louis XIV and Philip of Orléans who both lived to be quite old.
Gaston of Orléans was the youngest son of Maria de' Medici and his daughter Marguerite Louise became the wife of Cosimo III de' Medici. Maria de' Medici was therefore the grandmother of Marguerite Louise of Orléans as well as the great-aunt of Cosimo.
Conclusion:
Not all childless marriages, miscarriages, mental or physical disabilities and premature deaths can be reduced to a result of endogamy. Besides the epidemics (such as the plague and typhus), there were the major killer diseases such as malaria, smallpox and tuberculosis and the very high infant mortality rate and one can only conclude that endogamy will undoubtedly have reinforced the negative evolution. Deaths of children at a very young age were also recorded in non-consanguineous marriages. But when endogamous marriages became a continuity, the risk of infant mortality in an aristocratic family was even greater than in the lower classes of the population. While marriages between cousins were made to save a dynasty, they may have been the cause of their downfall, in the short or long term.
It is only when most epidemics and infectious diseases have been contained (in Western Europe) that a clearer picture of the impact of endogamy has been obtained.
Endogamous marriages did not always have a bad ending, but the chance of passing on hereditary defects (such as the famous Habsburg chin or the bulging eyes of the Medici) was of course increased. In addition, there were also the hereditary diseases that could cause the necessary medical problems: in the case of the Medici it was the uricemia, which was passed on from Giovanni di Bicci de' Medici (14th century) to the last Grand Duke Gian Gastone (18th century). And if one did not die a violent death, there was still the threat of syphilis.
All in all, one can also conclude that, despite the close blood relationship, a considerable number of physically and mentally healthy figures have nevertheless emerged in those families.
Literatuur:
Pieraccini, G. La Stirpe dei Medici di Cafaggiolo, dl.3. Firenze, 1986².
Van Laerhoven, J. De Medici-groothertogen (1574-1737). Herk-de-Stad, 2013.
De Medici-vrouwen. Herk-de-Stad, 2016.
zie art. Groothertog Gian Gastone was niet de laatste Medici.